TEMAT LEKCJI
OMAWIAĆ CZY BADAĆ I ZGŁĘBIAĆ?
Odpowiedź na to pytanie nie jest łatwa ani jednoznaczna; wymaga skupienia uwagi na praktyce szkolnej oraz wnioskach z niej wynikających.
Jaka jest więc współczesna szkoła? Jak czuje się w niej uczeń, a jak nauczyciel?
Jak jest w szkole? Czy tak?
Nauczyciel to ten, który WIE, uczeń to ten, który NIE WIE
i jedynie może zapytać nieśmiało, czy tak właśnie ma rozumieć temat lub
analizowany utwór literacki; czy jego refleksje są prawomyślne?
Niech
osobista refleksja towarzysząca odpowiedzi na to pytanie skłania nauczyciela do
weryfikacji swoich poglądów edukacyjnych i stylu dydaktycznego w kontekście
stwierdzenia, że uczeń i nauczyciel współczesnej szkoły to partnerzy w procesie
uczenia się, każdy z nich buduje swoją własną wiedzę, z tym, że na nauczycielu
spoczywa jeszcze obowiązek tworzenia warunków do jej budowania.
Wróćmy jednak do zagadnienia: Temat lekcji omawiać czy badać i zgłębiać?
Omawiać temat lekcji czyli w rozumieniu współczesnej szkoły integrować treści z różnych dziedzin nauki. Zastanówmy się – czy takie podejście dydaktyczne zapewnia integrację wiedzy, a więc tworzenie w umyśle ucznia scalonego (holistycznego) obrazu świata? Jeśli przyjmiemy, że uczeń na lekcji zgromadził wiele różnych informacji na dany temat, to czy mamy pewność, że potrafi on je przetwarzać, łączyć, rozwijać i wykorzystywać w praktyce, nie tylko szkolnej. Pewne jest to, że integrowanie treści – omawianie tematu - tworzy w umyśle ucznia wiedzę potrzebną do rozliczenia w klasie szkolnej i zdobycia określonej oceny. Wiedza taka jest zazwyczaj krótkotrwała, raczej nieprzydatna w praktyce. Przypomnijmy, że ideą reformy edukacji jest między innymi rozwijanie w uczniach potrzeby uczenia się i kształcenia umiejętności w celu rozumienia otaczającej rzeczywistości i świadomego w niej funkcjonowania. Zatem omawianie tematu lekcyjnego to proces nie w pełni zadawalający, ponieważ integruje tylko treści a nie wiedzę.
Współczesna dydaktyka zakłada wypracowanie takiego modelu uczenia się, by spełniał warunki integracji wiedzy w umyśle ucznia, by motywował do wieloaspektowego poznawania poddanego analizie tematu. Przypomnijmy, co ogólnie rozumiemy pod pojęciem „integracja”.
INTEGRACJA to poznawanie danego zagadnienia, znaczne
poszerzenie wiedzy na dany temat i czerpanie jej z różnych dziedzin, i różnych
źródeł. Tak pojęta integracja w edukacji zapewnia badanie i zgłębianie tematu,
sprzyja poczuciu kontroli poznawczej ucznia nad własnym myśleniem i działaniem,
a w rezultacie powoduje tworzenie tzw. „mojej wiedzy”, wiedzy
użytecznej życiowo. Zatem budowanie wiedzy własnej powstaje w umyśle
uczącego się w myśl teorii konstruktywizmu poznawczego.
Filozoficzne podstawy konstruktywizmu sięgają okresu Oświecenia – schyłku XVII wieku, kiedy wiedzę pojmowano jako osiągalny stan świadomości. Immanuel Kant, filozof niemiecki, w swoich rozważaniach nad rozumem stwierdził, że „... człowiek dysponuje rozumem teoretycznym i rozumem praktycznym ...”, podkreślił też aktywną rolę podmiotu w procesie poznawania świata. Współczesne teorie psychologii uczenia się nawiązują do wspomnianych rozważań i podtrzymują twierdzenie, że w procesie poznawczym ważną rolę odgrywa umysł ludzki „... nasza wiedza jest konstrukcją, która ma być testowana w działaniu – zarówno przez skuteczność działania jak i rozumienie świata.” ( J. Piaget ) „Umysł pośredniczy między zewnętrznym światem a indywidualnym doświadczeniem. Umysł to proces nadawania doświadczeniu znaczenia. Konstruowanie znaczeń wymaga nie tylko samego języka, ale także ujęcia kulturowego kontekstu, w którym język jest używany.”
( L.S. Wygotski )
Konstruktywistyczna
teoria uczenia się akcentuje
aktywność i twórczość uczącego się, a wiedza traktowana jest jako własna,
subiektywna kategoria uwarunkowana kulturowo i społecznie. Uczący się aktywnie
konstruują struktury wiedzy, wykorzystując indywidualny styl uczenia się,
przyswajania i zapamiętywania dostępnych informacji. W procesie uczenia się
niebagatelną rolę odgrywa znajomość pracy mózgu ludzkiego, a zwłaszcza
własnego.
Konstruktywizm w
edukacji stawia na aktywnego ucznia
i nauczyciela organizującego środowisko uczenia się; konstruktywizm w edukacji
to samodzielność w uczeniu się, praca w grupie, dyskusja. Uczący się sprawuje
kontrolę nad własnym uczeniem się – krytycznie „ogląda” swoje
zasoby wiedzy i umiejętności pod wpływem oceny swoich osiągnięć w myśl zasady:
„ to już wiem i potrafię, a to muszę poznać i wyćwiczyć”. Samoocena
uczącego się ma więc charakter motywacyjny i staje się
podstawą budowania nowej struktury wiedzy, a także umiejętności.
Konstruktywistyczne podejście do procesu uczenia się wymaga aktywizujących
metod pracy, np. metody projektu edukacyjnego, dyskusji w grupie uczącej się,
ćwiczeń przedmiotowych lub klasycznej metody problemowej.
Środkami dydaktycznymi stają się różnego rodzaju teksty źródłowe, w tym
Internet, lektury i podręczniki łącznie z encyklopediami i słownikami
tematycznymi. Ważne znaczenie ma również wykorzystywanie programów
multimedialnych.
Zadaniem nauczyciela w ujęciu konstruktywizmu jest dążenie do ustalenia, czy uczeń poszerzył wiedzę i nabył odpowiednich umiejętności po danej lekcji względnie po cyklu zajęć edukacyjnych w sposób dla niego znaczący, twórczy i spójny z jego doświadczeniami oraz użyteczny w nowych sytuacjach życiowych.
„Konstruktywizm jest tym nurtem, który pozwala wprowadzić do sali dydaktycznej atmosferę poznawania, wątpienia, atmosferę dążenia do własnych odkryć, a w konsekwencji do niezależności poznawczej; może przyczynić się do świadomego uczenia się, bo świadome uczenie się może się wyłonić tylko z aktywności czyli wykonywania.” ( S. Dylak )
Przytoczony cytat z wykładu Stanisława Dylaka,
pracownika naukowego Instytutu Psychologii Uniwersytetu Wrocławskiego,
potwierdza tezę, że temat lekcji powinien być raczej badany i zgłębiany, a
nie tylko omawiany. Lekcja ma uczniowi dostarczyć informacji oraz bodźców do
osobistego badania, zgłębiania i odkrywania wybranego obszaru zagadnień
edukacyjnych.
Jak zapewnić uczniom
opisaną wyżej sytuację dydaktyczną?
Najpierw zadbać trzeba o atrybuty treści w kontekście integracji
wiedzy. Są to warunki: nowości, naukowości, problemowości i eksploracyjności.
Warunek nowości – nowe
dla ucznia informacje, „sygnały” do dociekania, badania i
zgłębiania. Warunku nowości nie spełnia powielanie wiedzy, którą uczniowie już
posiadają. Skądinąd wiemy, że podstawą do analizy problemu edukacyjnego jest
właśnie wiedza już posiadana przez ucznia, zatem warunek nowości zaistnieje,
jeśli ta wiedza będzie poszerzona o nową jakość. Przykładem na „niepowielanie” może być tematyka świąteczna omawiana
w aspekcie realizacji ścieżki regionalnej. Co rok powtarzająca się tematyka
świąteczna spełni warunek nowości jeśli będzie zawierała nowe dla ucznia treści
oraz teksty kultury np. obchody świąt w różnych epokach historycznych, w
różnych kulturach regionów Polski i świata, historia kartki z życzeniami,
teksty literackie i ikoniczne do analizy i interpretacji „obce”
uczniowi danej klasy. Jak widać możliwości spełnienia
warunku nowości jest wiele; wszystko zależy od twórczej postawy nauczyciela
podczas planowania i realizowania tematyki lekcji.
Warunek naukowości –
posługiwanie się terminologią naukową, właściwą danej dziedzinie nauki.
Wszelkie pojęcia, definicje i zasady są do opanowania przez uczniów, jeśli
zostaną szczegółowo objaśnione, zrozumiane oraz zastosowane w praktyce.
Myślenie typu: „to zbyt trudne dla moich uczniów” nie ma miejsca we
współczesnej szkole, hamuje bowiem motywację i
korzystny dla rozwoju ucznia stres poznawczy.
Warunek problemowości
– tworzenie sytuacji dydaktycznej, która wprowadza ucznia w specyficzny
rodzaj zaciekawiania wywołany konfliktem poznawczym. Temat lekcji powinien być
sformułowany ciekawie, problemowo tak, by uczeń aktywnie kompletował
informacje, które
wyjaśniałyby omawiane zagadnienie. Warunek problemowości
przyniesie lepsze efekty, jeśli zastosujemy aktywizujące metody kształcenia
umożliwiające uczniom pełne zaangażowanie się w rozwiązanie problemu
podlegającego lekcyjnej analizie. Okazja do spontanicznej argumentacji i
prezentacji własnych przemyśleń wpływa pozytywnie na integrację wiedzy w umyśle
ucznia, ponieważ większą wartość ma wiedza zdobyta na drodze szukania,
odkrywania i osiągania dzięki działaniu oraz osobistemu doświadczeniu.
Odczuwana przez uczącego się satysfakcja motywuje do doskonalenia się przez
trening intelektualny, zapewniający ciągłą konfigurację informacji, a więc
konstruowanie wiedzy w umyśle.
Warunek eksploracyjności treści nauczania – proponowane uczniom treści muszą inicjować i
podtrzymywać aktywność badawczą .Jeśli nauczyciel
ograniczy się tylko do prezentacji tematu i będzie go tradycyjnie omawiał, to
wątpliwe jest integrowanie wiedzy w umyśle uczącego się. Chodzi
bowiem o uruchomienie kreacji własnych hipotez i wytwarzania przemyśleń,
a nie „odgadywanie” przez ucznia myśli nauczyciela. Wartościowe
skutki poznawcze kreujące ciekawość wyzwalają polecenia typu: „wymyśl i
sprawdź”, a więc nauczanie przez rozwiązywanie problemów przynosi
oczekiwane rezultaty, czyli budowanie pokładów wiedzy w umyśle ucznia. Pamiętać
należy, że dziecko – człowiek wielowymiarowy jest twórczy i samodzielny.
ZASADY DZIAŁANIA PEDAGOGICZNEGO
WYPROWADZONE Z KONSTRUKTYWIZMU
1. Stawianie problemów (zagadnień) atrakcyjnych dla uczniów.
2. Organizowanie nauczania wokół podstawowych pojęć.
3. Poszukiwanie informacji z różnych źródeł, różnymi metodami.
4. Docenianie uczniowskiego punktu widzenia w procesie kształcenia, osadzanie czynności uczenia się w kontekście wiedzy uczniów.
|
Podejście
behawioralne do procesu nauczania |
Podejście
konstruktywistyczne do procesu uczenia się |
|
Nauczyciel naucza – kieruje procesem poznawczym, ingeruje we wnętrze ucznia, wyznacza „porcje” materiału do opanowania, egzekwuje i ocenia wiedzę. |
Uczeń (podmiot) konstruuje wiedzę sam, korzystając z usług nauczyciela – organizatora warunków uczenia się – samodzielnie kompletuje wiedzę, decyduje o jej przyroście, wykorzystuje ją w praktyce szkolnej i pozaszkolnej; jest zmotywowany do zgłębiania tematu; ocenę traktuje jako informację zwrotną o swoich osiągnięciach. |
Zauważmy, że podejście konstruktywistyczne do procesu uczenia się jest jednym z warunków funkcjonowania ucznia i nauczyciela we współczesnej szkole i otaczającej rzeczywistości. Podkreślić należy inną niż dawniej rolę nauczyciela, który odpowiedzialny jest za tworzenie przyjaznego środowiska uczenia się, potrafi skutecznie motywować uczniów do odkrywania nowej wiedzy, pracuje wspólnie z uczniami wspomagając proces uczenia się zgodnie z zasadami integracji międzyprzedmiotowej.
Nie bez znaczenia pozostaje również dobór metod kształcenia i form pracy lekcyjnej oraz pozalekcyjnej. Skoro mówi się o aktywizacji i zaangażowaniu ucznia w budowanie własnej wiedzy nie sposób zrezygnować z metody projektu edukacyjnego, dyskusji i prezentacji wyników pracy. Ważną rolę w procesie dydaktycznym pełnią też formy pracy nie tylko grupowej, ale i indywidualnej, zwłaszcza wtedy, gdy chodzi o zbieranie informacji i ich selekcjonowanie oraz przetwarzanie na potrzeby tematu lekcji czy omawianego problemu.
Na zakończenie powyższych rozważań należy udzielić odpowiedzi na pytanie zawarte w tytule niniejszego artykułu: Temat lekcji omawiać czy badać i zgłębiać?
Teraz pytanie to brzmi nieco retorycznie! Oprócz omówienia tematu trzeba go badać i zgłębiać, by uświadomić uczniom potrzebę wieloaspektowego i zintegrowanego ujęcia problemu.