Edukacja skuteczna, przyjazna i nowoczesna, czyli rzecz o nowej podstawie programowej języka polskiego

W dniach 11-12 grudnia 2008 r., w hotelu Vienna w Bielsku-Białej odbyła się ogólnopolska konferencja „Nowa podstawa programowa wychowania przedszkolnego i kształcenia ogólnego. Język polski.”

 Konferencja zrealizowana została ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego przez Śląskiego Kuratora Oświaty. Uczestnikami konferencji byli doradcy metodyczni, konsultanci, pracownicy nadzoru pedagogicznego i nauczyciele języka polskiego.

Program obejmował sesje wykładowe i warsztaty. Otwarcia konferencji dokonał prof. Sławomir Jacek Żurek (KUL) – koordynator prac nad podstawą programową języka polskiego. Wśród zaproszonych gości była wiceminister edukacji pani Krystyna Szumilas, dyrektor CKE pan Mirosław Sawicki, kurator oświaty pan Stanisław Faber i wiceprezydent Bielska-Białej pan Zbigniew Michniowski. Kadrę prowadzących zajęcia reprezentowali: Ewa Jaskółowa (UŚ), Jerzy Bartnicki (UMSC), Małgorzata Burzyńska-Kupisz (CKE), Krzysztof Biedrzycki (UJ).

Wykłady i zajęcia warsztatowe podporządkowane były głównemu tematowi konferencji, tj. realizacji podstawy programowej języka polskiego na wszystkich etapach kształcenia. Istotą nowej podstawy programowej jest ukierunkowanie działań pedagogicznych na skutek edukacji dzieci i młodzieży, dlatego też pisana jest językiem wymagań i stanowi jeden dokument prawny obowiązujący wszystkich nauczycieli jako fundament kształcenia ( cele ogólne i szczegółowe treści). Nowa podstawa programowa określa zatem i zagadnienia programowe, i standardy egzaminacyjne, czyli jest precyzyjnym opisem efektów edukacyjnych. W zamyśle twórców podstawy jest likwidacja zjawiska szkolnego „uczenia pod egzamin”.

Od września 2009 r. wprowadza się do szkół dzieci 6-letnie; okres tej zmiany będzie trwał 3 lata ( rodzice mogą decydować, kiedy posłać dziecko do szkoły). W związku z obniżeniem wieku szkolnego nastąpiła korekta programu nauczania w obrębie wszystkich zajęć edukacyjnych w szkole. Nowa podstawa programowa zakłada spójność kształcenia między poszczególnymi etapami edukacyjnymi, i tak przedszkole łączy się ze szkołą podstawową, by zapewnić dzieciom płynny start do dalszej nauki, wyrównać niedoskonałości rozwojowe i zadbać o uczniów uzdolnionych. Do szkoły podstawowej obowiązkowo wprowadza się język obcy od pierwszej klasy, zajęcia wyrównawcze oraz zajęcia dla uzdolnionych, a także popołudniowe zajęcia sportowe oraz opiekę świetlicy. Gimnazjum i szkoła ponadgimnazjalna to czas wiedzy akademickiej dla uczniów – obowiązkowo język polski, matematyka, wychowanie fizyczne i dwa języki obce – jeden kontynuowany, drugi jako nowy oraz przedmioty przyrodnicze i humanistyczne (2-3 do wyboru).

Za proces kształcenia odpowiedzialny jest nauczyciel, gdyż będzie miał obowiązek napisania programu nauczania na bazie nowej podstawy programowej – w ten sposób zachowana zostanie autonomia danej szkoły.

Preambuła do podstawy programowej określa zadania szkoły w zakresie zdobywania wiedzy, kształcenia umiejętności i postawy. Najważniejsze umiejętności to: czytanie, myślenie matematyczne, myślenie naukowe (stawianie pytań), komunikowanie się, technologia informacyjna, umiejętność uczenia się, umiejętność posługiwania się językiem polskim (!). Nowa podstawa programowa opisuje też elementy wiedzy z edukacji czytelniczej i medialnej, przyrodniczej i zdrowotnej. Natomiast kształcenie postawy polegać ma na wykształceniu umiejętności podejmowania przemyślanych decyzji i ponoszenia konsekwencji tych decyzji przez ucznia.

Podstawa programowa kształcenia ogólnego jest aktem prawnym, który reguluje programy nauczania, zawartość podręczników, ocenianie, w tym zewnętrzne. W ocenianiu zewnętrznym uwzględnia się wymagania z poprzednich etapów kształcenia. Ocenianie wewnątrzszkolne może być rozszerzone o te aspekty działań edukacyjnych, które wskazują na specyfikę szkoły. Na wszystkich poziomach edukacyjnych struktura podstawy programowej języka polskiego obejmuje: odbiór tekstów kultury i zawartych w nich informacji, analizę i interpretację oraz tworzenie wypowiedzi. Opisane wymagania zaś zgodne są z ideą europejskiej struktury kwalifikacji i obejmują: umiejętności i treści programowe. I tak, np. teksty kultury to: teksty literackie, spektakle teatralne, film, dzieło sztuki malarskiej oraz wszelkie działania artystyczne. Na lekcjach języka polskiego dzieło literackie jest jednak podstawowym obiektem analizy i interpretacji, dlatego lektura zapisana w podstawie programowej stanowi pewien kanon do działań polonistycznych, zwłaszcza tytuły oznaczone gwiazdką są dla ucznia koniecznym materiałem poznawczym i kształcącym. W szkole podstawowej na I etapie kształcenia istnieje dowolność wyboru tekstów dokonana przez nauczyciela, na II etapie kształcenia, tj. klasy IV-VI obowiązują 4 pozycje książkowe do omówienia w roku szkolnym, w gimnazjum nie mniej niż 5 pozycji książkowych, a w liceum 13 książek w 3-letnim toku kształcenia.

Nauka o języku polskim ukierunkowana jest na wiedzę o języku i jej praktyczne stosowanie w kontekście umiejętności komunikacji i stosowania zasad kultury języka oraz na wiedzę o języku współczesnym. Zapis podstawy programowej sugeruje dowartościowanie językoznawstwa, zwłaszcza w zakresie użyteczności posługiwania się językiem. Zatem, jakie są zasady realizacji podstawy programowej?

Na każdym etapie kształcenia nauczyciel powinien czytać podstawę programową dla całości kształcenia tak, by orientować się, co uczeń już wie i umie, a co należy doskonalić i kształcić.

Lekcje języka polskiego w szkole ponadgimnazjalnej powinny doprowadzić ucznia do świadomości historii literatury przez dialog w kulturze, np. od tekstów współczesnych po teksty epok odległych. Obcowanie ucznia z różnymi tekstami kultury ma wykształcić umiejętność analizy i interpretacji czytanego utworu.

Jak prezentuje się wizja kształcenia kulturalno- literackiego w świetle nowej podstawy programowej? Treści programowe zakładają, że uczeń jest odbiorcą i uczestnikiem kultury, a więc świadomym uczestnikiem procesów komunikacyjnych – odbiera i tworzy komunikaty oraz wykorzystuje ich zawartość. Analizuje i interpretuje różne teksty kultury. Współczesne społeczeństwo bardziej „ogląda” niż „czyta” i ten właśnie fakt leży u podstaw problemu braku zainteresowania tekstem pisanym przez dzieci i młodzież. Ponieważ człowiek od początków swego istnienia jest istotą praktyczną i podświadomie naśladuje zachowania otoczenia, więc widzi teraz „oglądających”, dlatego dzieci nie czytają, a oglądają. Szkoła zatem ma obowiązek inicjacji kulturowej zachęcającej dzieci i młodzież do czytania książek. Nowa podstawa programowa mocno akcentuje przygotowanie uczniów do czytelnictwa i obcowania z tekstami pisanymi.

Jak zachęcać uczniów do czytania? Od najmłodszych lat wprowadzać na lekcjach języka polskiego różne gry i zabawy związane z  książką; na bieżąco współpracować z nauczycielem bibliotekarzem; wykorzystywać nowości księgarskie; prowadzić promocję biblioteki szkolnej i czytelnictwa; pracować z tekstem literackim w oparciu o środki audiowizualne; czytać lektury i oglądać ich adaptacje filmowe; wprowadzać czytanie fazowe (dzielić na części dłuższy tekst); omawiać lektury we fragmentach, zachęcając do czytania całości utworu; współpracować z rodzicami uczniów w zakresie czytelnictwa. Dobór tekstów literackich zależy od nauczyciela, a więc można skorzystać z literatury dziecięcej i młodzieżowej współczesnej, by potem realizować kanon lekturowy zapisany w podstawie programowej. Lektura będzie przyjemna i bliska uczniowi, jeśli nauczyciel pozwoli mu mówić o lekturze językiem uczniowskich emocji.

Z punktu widzenia działań polonistycznych analiza i interpretacja dzieła literackiego jest umiejętnością konieczną do opanowania przez uczniów i przebiega w procesie dydaktycznym przez 12 lat., począwszy od szkoły podstawowej po szkołę ponadgimnazjalną. Egzamin maturalny to wynik co najmniej 6-letniego okresu kształcenia i sprawdzania wymienionej umiejętności. Z tej przesłanki wnioskować należy, że praca z tekstem literackim jest podstawową zasadą organizacji lekcji języka polskiego; kierunek tej zasady wyznacza najpierw tekst, a potem jego kontekst. Uczeń prezentuje własne przeżycia wynikające z kontaktu z dziełem literackim, czyli prezentuje „ja” wobec tekstu, potem weryfikuje pierwszy odbiór oraz analizuje jego znaczenie symboliczne i umiejscawia je w kontekście, by w końcu odkryć wartości estetyczne i moralne. Na czym polega analiza tekstu literackiego? To opis elementów, z jakich składa się tekst, jego kompozycja, leksyka, składnia i inne komponenty wynikające z charakteru utworu. Natomiast interpretacja to budowanie sądów, odczytywanie metafor, symboli, opisywanie znaczenia tekstu, wpisywanie go w kontekst, wreszcie kojarzenie z doświadczeniami egzystencjalnymi. Ważnym elementem kultury obcowania z dziełami literackimi jest zwrócenie uwagi na dialog istniejący między nimi, tzw. nawiązania literackie. A jakie są konsekwencje tego dialogu – model pragmatyczny – wielość odczytań, które jednak nie oznaczają dowolności. Każda interpretacja jest dobra, a nawet odkrywcza jeśli trzyma się „blisko” tekstu, co stanowi podstawę hermeneutycznego interpretowania utworów literackich. Ogląd języka utworu natomiast jest bardzo ważnym elementem pracy z tekstem, ponieważ język jest tworzywem literatury i pozwala budować znaczenia lub je odkrywać.

Uczestnikom konferencji towarzyszyły pozytywne emocje, wynikające z dobrego poziomu merytorycznego, metodycznego i organizacyjnego konferencji i warsztatów. Sama zaś filozofia nowej podstawy programowej nie jest rewolucyjna, ale ewolucyjna, ukierunkowana na rozwój ucznia przez uzyskiwanie wyższych jakościowo efektów kształcenia.

Maria Kulesz - konsultant języka polskiego