Anna Gulgowska
Szkoła Podstawowa nr 3 w Żywcu

Poezjowanie w klasie IV zainspirowane wierszem J. Ratajczaka
"Nad kołyską poety" (według programu "To lubię!")

Wiersz J. Ratajczaka Nad kołyską poety wprowadza czwartoklasistów w dość zawiłe tajniki języka poetyckiego.

Zanim uczniowie zapoznają się z tym wierszem, ciekawie będzie pobawić się wyobraźnią. Zabawa ma na celu udowodnienie, jak przedmioty codziennego użytku i zwykłe, potoczne doświadczenia, pod wpływem wyobrażeń, można przetworzyć w nowe, niezwykłe.

Ta część lekcji ma także znaczenie psychologiczne. Dzieci przekonają się, że każdy może stworzyć coś niezwykłego, jeśli tylko chce i umie obudzić swoją wyobraźnię. Tutaj wiele zależy od postawy nauczyciela, któremu, rzecz jasna, wszystkie prace dzieci powinny się podobać i powinny być nagrodzone ciepłym słowem komentarza.

Bożena Chrząstowska o istocie omawianego wiersza pisze tak: "Utwór tłumaczy reguły przetwarzania wyobraźni w kształt poetycki. Aby to uświadomić; warto (...) porównać to, co w języku utworu literackiego jest zwyczajne, codzienne, i to, co jest niecodzienne..."^x

Tak też uczyniłam.

Lekcja I

Rozdajemy uczniom narysowane na kartkach kontury przedmiotów: czajnika, buta, żelazka, wiaderka (lub innych). Dzieci dopełniają rysunki tak, jak podpowiada im wyobraźnia, aby ze zwykłych przedmiotów powstało coś niezwykłego.

Następnie podpisują swoje "niezwykłości". Proponujemy również, aby ułożyły o nich teksty rymowane (lub nie). Bardzo pilnujemy, żeby dzieci, które nie sprostają zadaniu, nie poczuły się zniechęcone i zawiedzione brakiem weny twórczej. W takiej sytuacji kołem ratunkowym może być dygresja o poetyckim natchnieniu, które przecież nie zawsze i o każdej porze nawiedza wyobraźnię. Dużo czasu należy poświęcić przeczytaniu wszystkich tekstów dziecięcych. Gdy się już z tym uporamy, zadajemy pytanie: CO nam pomogło ułożyć tekst i przemienić zwykłe przedmioty w niezwykłe? Uczniowie, zapewne, uzmysłowią sobie, że WYOBRAŹNIA, i że w każdym z nas drzemie poeta, którego należy mocno potrząsnąć za ramię, aby się zbudził (bo przecież trudno było coś wymyśleć).

W tym właśnie momencie na zakończenie lekcji proponuję zapis tematu:

Wyobraźnio, obudź poetę.

Lekcja II

Zapisujemy temat:

Poeta się budzi – i co z tego wynika?

Przed przeczytaniem wiersza proponuję odrobinę, potrzebnej do dalszych rozważań, gramatyki. Gromadzimy czasowniki naturalne związane z rzeczownikami: księżyc, łąka, liście, słońce, Ziemia.

rzeczowniki	czasowniki
księżyc	płynie, świeci, wschodzi, zachodzi, wygląda zza chmur
łąka	szumi, pachnie
słońce	świeci, praży, grzeje, przypieka, wschodzi, zachodzi
liść	więdnie, opada, trzęsie się, drży, wiruje
Ziemia	krąży, wiruje

Przy okazji tłumaczymy również pisownię rzeczownika pospolitego: ziemia i będącego nazwą własną: Ziemia.

Dzieci układają zdania, np.:

Mama zmieniła kwiatom ziemię w doniczkach.

Mieszkańcy Ziemi oczekują spotkania z mieszkańcami innych planet.

Dopiero po tych ćwiczeniach gramatyczno-ortograficznych uczniowie czytają wiersz. Dzielą się także refleksjami na temat planszy stanowiącej jego tło; wskazują związki treści wiersza z planszą. Wnikliwie obserwują język utworu, wyszukują związki rzeczownika z przymiotnikiem i rzeczownika z czasownikiem. Uczniowie szukają odpowiedzi na pytania: kiedy poeta się rodzi i co się dzieje, kiedy się zjawia (nawet nam się to może przytrafić, nawet w nas może się zjawić). Sens tych refleksji warto uwidocznić w zapisie:

Poeta się rodzi.

Pisownia nie z czasownikami

księżyc nie płynie – księżyc chodzi

liść nie opada – liść się wymyka

liść nie szumi – liść przemawia

Ziemia nie krąży (wiruje) – Ziemia rusza

Że siła wyobraźni jest wielka, dzieci przekonują się dopisując niezwykłe określenia do rzeczowników:

drzewo się kłania

poducha nadęła się ze złości, puszy się

kartka zbladła

dywan się najeżył

To nieliczne przykłady z mojej lekcji, ale dzieci mogą przecież proponować zupełnie inne.

Ilustrują plastycznie lub ruchowo powstałe ożywienia. Jeśli chcą, mogą pisać swobodne teksty. (Praca z tymi tekstami wymaga osobnego omówienia).

Uczniowie dostrzegają, że kiedy rodzi się poeta, zwykłe staje się niezwykłe... To właśnie owa cudotwórcza moc języka poezji.

Propozycje tematów zadań domowych (do wyboru):

1. Przedmiot, który obudził w Tobie poetę.

2. W moim pokoju wszystko ożyło...

3. Kiedy w garnku nie gotuje się już zupa...

Myślę, że czytając zadania domowe, ubawicie się Państwo tak, jak ja się ubawiłam.

Przypis

^x Nauczanie języka polskiego w kl. IV. Warszawa 1989, s. 219.